نكته پنجم : استدلال به بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ « به سبب آنچه كه خداوند بعضى از آنها ( مردان ) را بر بعضى از آنها ( زنان ) برترى داده است » به اين معنى است كه خداوند مردان را بر زنان برترى داده است . پس ضمير جمع مضاف اليه در ( بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ ) براى هر دو طايفه است از باب تغليب « 1 » ، و فقط براى ظاهر معنى چنان كه در روح المعانى آمده است نمىباشد ؛ بلكه اين تعبير براى بيان اشتراك جنس آمده است ، و اينكه مردان و زنان هر دو از جنس واحدى هستند ، و اين تفضيل و برترى در افراد يك جنس واحد واقع شده است نه در اجناس متفاوت و متغاير ، و اين براى حمايت از مقام زن است تا تصوّر نشود كه به سبب برترى مرد بر زن ، از جنس ديگرى مادون جنس مرد مىگردد . و اين مطلب از ادب قرآن مجيد است كه تا در شأن زن چيزى را كوتاهى نفرموده باشد . همچنان‌كه در آيه شريفه « الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ » « 2 » ( مانند قاعدهء تغليب در فوق ) آمده است « مرد و زن منافق به يكديگر بستگى دارند » . و صريح‌تر از اين آيه ، قول خداوند متعال است در سورهء آل عمران كه پس از ذكر پنج آيه در احوال اولى الالباب ( صاحبان خرد و درايت ) با اين آيه كه خداوند را در قيام و قعود به ياد دارند و متذكّر مىشوند ( الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً ) شروع كرده و آيات را بدعايشان كه مردن با نيكان است تمام مىكند ( وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ ) و سپس ميفرمايد : فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ . « 3 » « پس خداوند دعايشان را اجابت فرمود كه من عمل هيچ مرد و زنى از شما را ضايع نميكنم ، كه هر يكى از شما از

--> ( 1 ) در پاورقى 1 ص 70 توضيح داده شده است . ( 2 ) آيه 67 ، از سورهء 9 : التوبه : . ( 3 ) آيه 195 ، از سورهء 3 : آل عمران .